Çerkes topraklarının işgali, 1856 Kırım Savaşı'ndan galip çıkan Rus-ordusunun yıldırıcı baskınları ve İmam Şamil'in Mürid Hareketi'nin 1859 yılında başarısızlığa uğraması sonucunda gerçekleşti. Böylece Ruslar bütün güçlerini Çerkeslerin üzerine sür­düler. O yıllarda başlayan göç, dalgalar halinde kara ve denizyoluy­la Osmanlı topraklarına aktı. Gelenler Anadolu'ya, Balkanlar'a ve bugünkü Suriye, Ürdün, İsrail topraklarına yerleştirildi. Çerkeslerin başlangıçta yoğun olarak iskân edildikleri üç kuşak vardı. Balkan­lar, Samsun-Reyhanlı (Hatay) hat­tı ve Suriye-Ürdün hattı. Çerkesler öncelikli olarak Balkanlar'da Köstence, Varna, Sofya, Priştine, Kosova ve Plevne dolaylarına yerleştirildiler. 93 Harbi'nden sonra, bu kez Güney Marmara ve Golan Tepeleri'ne yerleştirildiler. Bal­kanlar'da çok az Çerkes nüfusu kaldı. Kalanlar; 1998'de Rus hükümetnin de desteğiyle Adığey  Cumhuriyeti'ne götürüldü.

Çerkeslerin Osmanlı tarafından Ortadoğu'ya yerleştirilmeleri ise Balkanlar ve Anadolu'da uygun iskân bölgelerinin kalmamasın­dan kaynaklanmıştı. Bölgedeki ilk Çerkeş yerleşimi 1871 yılında Halep ve Şam dolaylarındaydı. Daha sonra gelenler Golan Tepeleri ve Amman civarına yerleştirildi. 1878 sonrasında iki büyük göç dal­gası daha yaşandı. Bunlardan ilki gemilerle önce Karadeniz limanla­rına ve sonra yaya olarak Kayseri Uzunyayla'dan Suriye'ye doğru gerçekleşti. İkinci grup göçmen ise bu kez Balkanlar'da yaşanan sa­vaşlar nedeniyle Rumeli'den geldi.

Bugün kesin rakamlar bilinmemekle beraber Ürdün'de 60 bin, Suriye'de 40 bin ve İsrail'de ise üç bin kadar Çerkeş ve Abaza bulunduğu tahmin ediliyor.

BÖLÜNMÜŞ ÜLKE

Rus işgali alandaki Çerkeş ülkesi param parça oldu. Yeni yer­leşmelerle Çerkeş topraklarının önemli kısmı Ruslaştırıldı. Çerkeş bölgeleri ve yerleşmeleri arasındaki bağlar koparıldı. Yurtlarında tutunmayı başaran çerkesler bulunduktan köylerde sıkısıp kaldılar ve çevreyle ilişkileri kesildi. Çarlık Rusya'sı, kolonizasyon politikasını tüm Kafkasya'yı içerecek biçimde uyguladı; Kafkasya halkları (Çerkeslerin yanı sıra Abazalar, Çeçenler, Dağıstanlılar, Osetler, Kara-çaylar, Balkarlar, Kalmuklar, Nogaylar vd.) sürgün ve asimilasyona tabi tutuldu. Rus Devrimi ve Sov­yetler Birliği'nin kuruluşu yeni açılımlar getirdiyse de bölgenin kaderi değişmedi.

Adığey- Cumhuriyeti

Sovyetler döneminde kurulan Çerkes-Adıeey Özerk Bölgesi (oblast) 1924'e kadar Kuban-Kara-deniz Eyaleti'ne, 1934'e kadar Kuzey Kafkasya Eyaleti'ne, 1937'ye kadar da Azak-Karadeniz Eyaleti'ne bağlı kaldı. 1991'e kadar Krasnodar Eyaleti ikray) içinde yer aldı. 1942-1943 yıllarında Alman işgalini yaşadı. 1991'de Krasnodar'dan ayrılarak Rusya Federasyonu'na bağlı federal cumhuriyet haline geldi.

Karaçay Çerkes-Cumhuriyeti

Karaçay-Çerkes, 192 2'de özerk bölge lavto-nomnıy oblast) statüsüyle Stavropol Eyaleti bün­yesinde kuruldu. 1926'da Karaçay Özerk Bölgesi oblast. Çerkeş ulusal Bölgesi (okrug) ve Batalpaşinsk ilçesi (rayon ı olarak üçe ayrıldı 1931'de Batalpaşinsk ilçesi kaldırıldı ve topraklan Karaçay ve Çerkeş bölgeleri, Stavropol ve Krasnodar eyaletleri arasında paylaş­tırıldı. Karaçaylar, Alman ordusuyla işbirliği yaptıkları suçlamasıyla 1943'te Orta Asya'ya sürgün edildi. Karaçay Özerk Bölgesi kaldırı­larak toprakları Stavropol ve Krasnodar eyalederi ile Gürcistan ara­sında paylaştırıldı. 1957'de Karaçayların dönmesine izin verilince Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi, Stavropol Eyaleti'ne bağlı olarak ye­niden kuruldu. 1990'da Karaçay-Çerkes. özerk bölge statüsünden Rusva Federasvonu'na bağlı federal cumhurivet statüsüne geçti.

Kabardey-Balkar Cumhuriyeti

Türk boyu Balkarlar ile Çerkeş kabardeyler. Sovyet döneminde aynı devlet yapısı içinde yer aldılar. Kaberdey ve Balkarya'nın ayrı "bölgeler (okrug) olarak katıldığı özerk  Dağlı Sosyal Sosyalist Cum­huriyeti kuruldu. 1921 'de Sovyet bünyesinde Kabardey Özerk Bölgesi (oblast) oluşturulmuştu.Kabardey ve Balkarya, özerk bölge olarak birleş tirildi. 1936'da da özerk cumhuriyet oldu. 1944 de Balkarlar  Almanlarla işbirliği yaptıkları suçlamasıyla orta Asya'ya sürüldü­ler. Balkarların döndüğü  1957 de  Kabardey-Balkar Özerk Sovyet Sosyalist ı Ocak 1991'de egemenlik deklarasyonu  ve kadarbey Balkar SSC mart 1992de Rusya Fedarasyonuna bağlı  Kadarbey-Balkar Cumhuriyetini ilan etti.

 Abhazya Cumhuriyeti              ;

Abhazya ise Rus imparatorluğunun  çökmesinin ardından Gürcistan'ın işgaline uğradı.Tiflis yöneti­minin baskısı altında Abazya halk Konseyi, 1919'da abhazların  özerlik anlaşmasını kabul etti.  Abhazyada Sovyet egemenliğinin kurulması gürcü varlığını sona erdirdi.Abhazya  Sosyal  Sosyalist cumhutiyeti ilan edildi. aynı yıl yeni cumhuriyet Gürcistan ile birlik anlaşması  antlaşması imzaladı ve  Abhazya'nın statü düşürüldü.Özerk cumhuriyet  olarak Gürcistan'a bağlandı. 1940 lı yıllarda ve 50 lerin başında Abhazyaya 10 binlerce gürcü yerleştirildi.Gürcüler abhazyadaki en büyük topluluk oldu.(80 li yıllarda abhazyadaki abhaza nüfusu %18 di)Abazalar asimilasyona karşı direndi.Sovyetler dagıldıktan sonra 1990 da abhazya egemenlik deklarasyonunu kabul etti. Ağustos 1992 de gürcü birlikleri Abhazyaya girdi ve kanlı bir savaş başladı.Savaş 1 sene sürdü ve Abhazların zaferi ile noktalandı.

Yeni Vatan

Ana yurtlarından  koparılan Çerkeslerin çok büyük kısmı Anadolu'ya akü. Bura­da zorunlu bir iskân politikasına tabi tutuldu.Samsundan  başlayıp Çorum, Tokat, Amasya, Ankara, Kayseri ve Kahramanma­raş'tan geçerek güneyde Hatay-Reyhanlı'ya ka­dar u/anan bölgeye ve ayrıca Batı Anadolu'da Adapazan, ,izmit Biga, Balıkesir, Çanakkale, Bursa ili- (güneydoğu Anadolu'da baglı bölgelere re yerleştirildiler, l H64 yılından itibaren Ana doluya göç eden Çerkesler, bu yeni topraklım vatanları gibi benimsediler. Osmanlı için yeni bir  asker kaynağı olan Çerkesler, l dünya savaşı ve Kurtuluş Savaşında Türk ordulun için de yer aldılar. Bugün Türkiye'deki Çerkesler, n nüfusu hakkında farklı rakamlar mevcut; bir milyondan başlayarak çeşidi rakamlar telaffuz ediliyor. Ancak 197O'li yıllarda yapılan bir araş­tırmaya göre Türkiye'de yaklaşık 900 Çerkeş köyü olduğu saptanmıştı. Bu da Çerkeş nüfu­sun bir hayli yoğun olduğunun işareti. Türkiye deki Çerkesler, Kafkasya'da yaşayan soydaş­larından çok daha fazla bir nüfusa sahip.

Çerkezya’nın kaderi

Kafkasya'nın kadim yerli halklarındandı Çerkes­ler ve tarih boyunca Kuzey Kafkasya'nın bü­yük bölümüne hükmetmişlerdi. Hun, Avar, Hazar, Moğol istilasına karşı yüzyıllarca mücadele eden Çerkezler , pek çok kez, yakılıp yıkıldığı halde ülkelerini terk etmediler. Altın hanlı ordularına da  kırım tatarlarında da boyun eymediler, Osmanlının Kafkasya'da egemen olma arzularına da direndiler ve yurtlarında tutunmayı başardılar. Ancak, Rusların ge­lişiyle her şey değişti. Çok daha büyük bir direniş göstermelerine karşı savaşlar ve sürdünlerle yok edildiler.Kadim Çerkez ülkesi hızlı bir kolonizasyon politikasına sahne oldu.Sürgüne gönderilen Çerkez topraklarına Ruslar yerleştirildi.